TR
Eurasian Academy Of Sciences Social Sciences Journal Yıl:2021  Sayı: 35  Alan: Sanat Tarihi ve Arkeoloji

Hülya KALYONCU
GÖRSEL SANATLARDA ESKİ İSTANBUL YAŞAMININ BERBERLİK MESLEĞİ VE BERBERLERİN KULLANIM MALZEMELERİ
 
Osmanlı’da erken dönemlerde halik (hallak) ve ser-teraş olarak tanımlanan, erkeklerin saç ve sakallarını kesen esnafa, 16. yüzyıldan itibaren İtalyanca barbiere kelimesinden türeyen berber denilmiştir (Aksu, 1996:1). Kelime köken olarak, Latince barba (sakal) kelimesinden türemedir. Türkçeye ise Farsça’dan geçmiştir. 1900'lerin başında ise batı etkisi ile berber yerine ‘‘perukár tanımlaması kullanılmaya başlanmış, ancak Cumhuriyet döneminde itibaren tümüyle berber kelimesinin kullanımı benimsenmiştir (Anonim, 1994:155). Osmanlı’da dükkân sahibi olan berberler ve seyyar berberler olmak üzere iki kısma ayrılan berber esnafının temel görevleri arasında, saçların ve sakalların kesimi ve bakımı yanında, sünnet, şişe çekme, hacamat tedavisi, dişçilik (Gürbüz, 2012:233), sülük tedavisi, kellik ve bit tedavileri ve cilt hastalıkları için merhem hazırlama gibi tedavi amaçlı işlemler de vardır (Koçu, 2002:49) (Işın, 2013:196). Ahilik geleneğinden gelen örf ve adetler temelinde hizmet veren berber esnafına ait berber önlüğü ve havlusu, sakal tarağı, berber aynası, ustura kesesi, ustura, sünnet mili gibi araç ve gereçler ise berberlerin kullanım malzemeleridir ve Osmanlı-Türk kültür tarihinin de önemli maddi kültür mirasları arasında yer alırlar. Saray koleksiyonlarından ve halk berber dükkânlarından günümüze ulaşan bu malzemelerden örneklerin büyük çoğunluğu, en nadide iplikler, kadifeler, mücevherler kullanılarak üretilmişlerdir ve günümüzde farklı müzelerimizin koleksiyonlarında yer almaktadırlar. Bu çalışmada, Osmanlı’nın toplumsal ve sosyo-kültürel yaşamında önemli bir yeri olan berberlik mesleği, Türk resim sanatında görüntülenen sahneleri ile ve sanat tarihi disiplini içerisinde irdelenmeye çalışılmış ve bu mesleğin icrasında kullanılan malzemeler, işlevsellik özellikleri ve form ve bezemeleri bağlamında, sanatsal nitelikleri ile değerlendirilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Osmanlı, Berberlik, Berber, Kültür, Malzeme


BARBERING PROFESSION IN OLD ISTANBUL LIFE WITHIN VISUAL ARTS AND THE MATERIALS USED BY BARBERS
 
In early period of the Ottoman Empire, the craftsman who was defined as “halik (hallak)” and “ser-teraş” and used to cut men’s hair and beard has been called berber (meaning of barber in Turkish) which derives from barbiere word, since the 16th century (Aksu, 1996:1). The word actually originates from barba (beard) in Latin. On the other hand, it passed to Turkish from Persian. Even though “perukár” was used instead of “berber” under the western influence at the beginning of the the 20th century, the use of “berber” word was completely adopted in Republic period (Anonymous, 1994:155). Main duties of the barbers who were divided into two groups as the barbers having shop, and mobile barbers were circumcision and the treatment-purpose processes such as cupping, blood letting, dentistry (Gürbüz, 2012:233), leech therapy, and preparing ointment for baldness and louse therapies and skin diseases as well as haircut and beard shaving (Koçu, 2002:49) (Işın, 2013:196). The barbers who used to provide service based on the manners and customs originating from Ahi community were using the tools and materials such as barber’s apron and towel, beard comb, barber’s mirror, razor pouch, razor and circumcision shaft. These tools and materials are among the substantial material cultural heritage of the Ottoman-Turkish cultural history. Most of such materials that came from the palace collections and public barbershops and have survived until now were made of the rarest threads, velvets and jewels. Besides, they were included in the collections of different museums. In this study, it was aimed to discuss the barbering profession which was significant in social and socio-cultural life of the Ottomans, with the examples from Turkish painting art and within the art history discipline. Furthermore, it was targeted to evaluate the materials used to perform this profession, together with their artistic features in the context of functional characteristics, form and adornment.

Keywords: Ottoman, Berberi, Barbering, Culture, Material


Detay

İÇERİK